Marta Gwiazdowska 
Polacy wiedzą, że raka trzeba wykryć wcześnie, ale często nie wiedzą, od jakiego badania zacząć. Z raportu enel-med „Badanie, które daje czas” wynika, że tylko około połowa badanych wskazuje mammografię, cytologię czy kolonoskopię jako badania pozwalające wykrywać najczęstsze nowotwory. Teoria wypada słabo, ale praktyka jeszcze gorzej: cytologię raz w roku lub częściej wykonuje tylko 26% kobiet, mammografię choć raz w życiu zrobiła co druga kobieta, a kolonoskopię i gastroskopię ma za sobą zaledwie 27% dorosłych Polaków. Nawet PSA, najczęściej znane badanym, wykonał tylko co trzeci mężczyzna. Lekarze podkreślają, że profilaktyka onkologiczna staje się coraz bardziej precyzyjna, a najnowszym przykładem jest zastąpienie tradycyjnej cytologii testem HPV HR jako podstawowym badaniem przesiewowym w programie NFZ.
Wyniki raportu enel-med pokazują, że nawet najważniejsze badania profilaktyczne nie są dla Polaków oczywistym punktem startu. PSA i markery nowotworowe z krwi wskazuje 56% badanych, mammografię 55%, cytologię 53%, a kolonoskopię 51%. Jeszcze większy problem zaczyna się wtedy, gdy wiedzę trzeba przełożyć na konkretne działanie. Z raportu „Badanie, które daje czas” wynika, że regularne badania onkologiczne adekwatne do wieku i płci wykonuje tylko 21% Polaków, a 27% nie wykonuje ich nigdy.
– W profilaktyce onkologicznej pacjent nie potrzebuje katalogu przypadkowych badań, tylko jasnej mapy działania: co wykonać, kiedy i dlaczego. Nie ma jednego badania, które wykrywa każdy nowotwór. Markery z krwi mogą być elementem diagnostyki, ale nie zastępują cytologii, mammografii, kolonoskopii czy diagnostyki obrazowej. Dlatego tak ważne są rozwiązania koordynowane, w których pacjent nie zostaje sam z pytaniem, od czego zacząć. Właśnie tak działa Centrum Zdrowia i Profilaktyki Onkologicznej enel-med: porządkuje ścieżkę, łączy konsultacje, badania i omówienie wyników w jednym procesie oraz pomaga przejść od intencji do wykonania badania – mówi dr hab. n. med. Katarzyna Dobruch-Sobczak, radiolog i konsultantka medyczna Centrum Zdrowia i Profilaktyki Onkologicznej enel-med.
Zmiana w profilaktyce raka szyjki macicy
W teorii cytologia należy do najlepiej rozpoznawalnych badań profilaktycznych. Jako badanie pozwalające wykrywać najczęstsze nowotwory wskazuje ją 53% Polaków. W praktyce, choć 79% kobiet deklaruje, że wykonało cytologię przynajmniej raz w życiu, regularność nadal pozostaje dużym problemem.
Raz w roku lub częściej cytologię wykonuje tylko 26% kobiet. Kolejne 38% robi ją raz na 2-3 lata, 20% dopiero wtedy, gdy „coś się dzieje”, a 16% nie wykonuje jej w ogóle. Najbardziej niepokojąco wyglądają dane dotyczące najmłodszych dorosłych kobiet: w grupie 18-24 lata tylko 16% wykonuje cytologię raz w roku lub częściej, a aż 39% nie wykonuje jej wcale.
– W profilaktyce raka szyjki macicy właśnie dokonuje się bardzo ważna zmiana. Dziś nie chodzi już o to, żeby wykonywać cytologię jak najczęściej, ale żeby korzystać z najbardziej skutecznego schematu badań przesiewowych. Od sierpnia podstawą programu profilaktycznego jest test HPV HR, który pozwala wykryć zakażenie wysokoonkogennymi typami wirusa HPV, zanim rozwiną się zmiany nowotworowe. Jeśli wynik jest ujemny, kolejne badanie można wykonać dopiero po pięciu latach, natomiast przy wyniku dodatnim z tej samej próbki wykonywana jest cytologia płynna. To pokazuje, że profilaktyka staje się coraz bardziej precyzyjna, ale nadal wymaga jednego: zgłoszenia się na badanie wtedy, kiedy kobieta czuje się zdrowa i nie ma żadnych objawów. Rak szyjki macicy rozwija się przez lata, dlatego właśnie w tym przypadku dobrze zaplanowany screening daje nam ogromną przewagę – mówi lek. Wiktor Krampikowski-Michcik, ginekolog enel-med.
Mammografię wykonuje tylko co druga kobieta
Mammografia należy do najważniejszych i najbardziej rozpoznawalnych badań w diagnostyce raka piersi. W badaniu enel-med wskazuje ją 55% respondentów. To najwyższy wynik wśród badań obrazowych, ale nadal oznacza, że niemal co druga osoba nie wskazuje mammografii jako badania pozwalającego wykrywać najczęstsze nowotwory.
Znajomość badania nie zawsze jednak przekłada się na działanie. Mammografię przynajmniej raz w życiu wykonało 50% kobiet. Ten wynik trzeba czytać z uwzględnieniem wieku i wskazań medycznych, bo mammografia nie jest rutynowym badaniem dla wszystkich kobiet 18+. Mimo to dane dobrze pokazują, że nawet bardzo rozpoznawalne badanie nie zawsze jest realnie wpisane w ścieżkę profilaktyki. Wciąż zbyt często działanie zaczyna się dopiero wtedy, gdy pojawia się objaw, niepokój albo wyraźne zalecenie lekarza.
W Centrum Zdrowia i Profilaktyki Onkologicznej enel-med profilaktyka raka piersi jest częścią zaplanowanej ścieżki diagnostycznej: od kwalifikacji, przez badanie, po omówienie wyniku i ewentualne dalsze kroki. Placówka dysponuje m.in. mammografem MAMMOMAT B. Brilliant z tomosyntezą 3D i algorytmami sztucznej inteligencji.
Kolonoskopia i gastroskopia odkładane do bólu
Kolonoskopia i gastroskopia należą do badań, które wielu pacjentów zna, ale rzadko traktuje jako element regularnej profilaktyki. Kolonoskopię jako badanie pozwalające wykrywać najczęstsze nowotwory wskazuje 51% badanych, a gastroskopię 41%. Jednocześnie oba badania są wykonywane stosunkowo rzadko – choć raz w życiu zrobiło je tylko 27% Polaków.
Widać tu ogromne różnice wiekowe. W grupie 55+ kolonoskopię ma za sobą 43% respondentów, a gastroskopię 38%. Wśród najmłodszych dorosłych te odsetki są marginalne: odpowiednio 4% i 5%. To badania, które wielu pacjentom kojarzą się z dyskomfortem, przygotowaniem i stresem, dlatego często trafiają na listę dopiero wtedy, gdy pojawia się silny bodziec diagnostyczny albo lekarz wyraźnie je zaleci.
– Badania endoskopowe są odkładane, bo kojarzą się z dyskomfortem, przygotowaniem i poważną diagnozą. To naturalne, ale warto pamiętać, że kolonoskopia i gastroskopia to często nie tylko diagnostyka, ale realna profilaktyka, np. możliwość usunięcia zmian przednowotworowych. Pacjentom pomaga rozbicie bariery na konkret: jak wygląda przygotowanie, ile to trwa, czy można wykonać badanie w znieczuleniu i co oznaczają wyniki. Wysoką skuteczność daje też podejście risk-based: identyfikacja osób z obciążeniem rodzinnym, objawami alarmowymi lub w wieku przesiewowym i aktywny kontakt z propozycją terminu – mówi Adam Koprowski, gastrolog enel-med.
PSA najbardziej znane, ale rzadko wykonywane
Najczęściej wskazywaną odpowiedzią w badaniu były PSA i markery nowotworowe z krwi: 56% respondentów uznało je za badania pozwalające wykrywać najczęstsze nowotwory. Warto jednak rozdzielić ogólne skojarzenie z markerami od konkretnego badania PSA, które dotyczy diagnostyki prostaty u mężczyzn.
Tu widać wyraźny rozdźwięk między wiedzą a praktyką. Choć PSA jest najbardziej rozpoznawalne wśród wskazywanych badań, wykonało je choć raz w życiu 33% mężczyzn. To szczególnie ważne, bo mężczyźni w całym raporcie wypadają jako grupa mniej regularna w profilaktyce onkologicznej: częściej czekają na objawy i rzadziej wchodzą w rytm badań wykonywanych z wyprzedzeniem.
Reszta badań też nie jest oczywista
Poza najbardziej rozpoznawalnymi badaniami widać kolejną lukę informacyjną. USG jako badanie pozwalające wykrywać najczęstsze nowotwory wskazuje 44% respondentów, tomografię komputerową 42%, rezonans magnetyczny 39%, a RTG 27%. Te dane nie oznaczają, że każdy pacjent powinien wykonywać wszystkie te badania. Pokazują raczej coś innego: wielu Polaków nie ma jasnej mapy, które badania są przesiewowe, które diagnostyczne, które zależą od wieku i płci, a które wykonuje się dopiero przy konkretnych wskazaniach.
Dlatego profilaktyka onkologiczna nie powinna sprowadzać się do hasła „badaj się”. Potrzebuje prostej instrukcji: jakie badanie, dla kogo, kiedy, jak często i co dalej po wyniku. Bez tego nawet wysoka świadomość, że wczesne wykrycie nowotworu daje szanse na skuteczne leczenie, nie przekłada się na działanie.
Raport enel-med. „Badanie, które daje czas” jest dostępny na https://enel.pl/dla-firm/produkty/raport-badanie-ktore-daje-czas.
***
Metodyka:
Wyniki badania, które są analizowane w raporcie enel-med „Badanie, które daje czas. Profilaktyka onkologiczna Polaków i rola pracodawców w przełamywaniu barier społecznych” zrealizowano metodą CAWI na panelu badawczym Ariadna w terminie 8-15 stycznia 2026 r. Ogólnopolska próba N=1079 osób w wieku 18+ została dobrana kwotowo do struktury populacji pod względem płci, wieku i wielkości miejscowości zamieszkania.
